Historycznie rzecz biorąc, wyróżnić można przynaj­mniej pięć zasad, według których może się układać sto­sunek między państwem a działającymi na jego terenie organizacjami wyznaniowymi — związkami wyznaniowy­mi i kościołami. Są to:

1) zasada panowania organizacji wyznaniowej nad państwem;

2) zasada panowania pań­stwa nad organizacjami wyznaniowymi;

3) zasada koor­dynacji;

4) zasada ustawowego zwierzchnictwa państwa nad wyznaniami oraz

5) zasada oddzielenia organizacji wyznaniowych od państwa.

Obowiązujący w Polsce system stosunków między pań­stwem a kościołami i związkami wyznaniowymi Konstytucja PRL określa następująco: „Kościół jest oddzielony od państwa… Nadużywanie wolności sumienia i wyznania dla celów godzących w interesy PRL jest karane” (art. 70).

Proklamowana przez Konstytucję PRL zasada oddzie­lenia kościołów i związków wyznaniowych od państwa jest uwieńczeniem długotrwałego procesu dokonującego się w skali światowej. Szereg krajów europejskich, w któ­rych ludność wyznania rzymskokatolickiego stanowiła znaczną większość, wprowadziło tę zasadę do swej prakty­ki społeczno-politycznej już począwszy od XVIII wieku. Łączyło się to głównie z charakterem Kościoła Rzymsko­katolickiego jako międzynarodowej organizacji oraz z jego dążeniami do podporządkowania sobie życia publicznego, co z kolei prowadziło do konfliktów z państwem. Teore­tyczne podstawy zasady oddzielenia organizacji wyzna­niowych od państwa były opracowywane zarówno przez teoretyków burżuazyjnych (od XVIII w. począwszy), jak i przez klasyków marksizmu-leninizmu.

Klasycy marksizmu, dowodząc konieczności oddzielenia kościołów i organizacji wyznaniowych od państwa, akcen­towali m.in. fakt, że tylko to może zapewnić rzeczywistą wolność sumienia i wyznania. Oto co na ten temat pisał K. Marks: „Skoro w państwie istnieje kilka równoupraw­nionych wyznań, to nie może ono już być państwem reli­gijnym, nie będąc naruszeniem praw tych poszczególnych wyznań, nie będąc kościołem, który potępia jako herety­ka każdego zwolennika innego wyznania, który uzależnia każdy kęs chleba od wiary i czyni z dogmatu więź między poszczególną jednostką a jej egzystencją jako obywatela państwa”. Panowanie jednej religii — zdaniem K. Mark­sa — „nie może być niczym innym jak religią panowania, kultem woli rządu”.

Również W. I. Lenin dużo uwagi poświęcił sprawie właściwego ułożenia stosunków między państwem socja­listycznym a organizacjami wyznaniowymi. Wykazując, że warunki, w których nie ma rozdziału kościoła od pań­stwa, uniemożliwiają realizację zasady wolności sumie­nia i wyznania, powodując z. jednej strony zależność koś­cioła od państwa, z drugiej zaś zależność obywateli od pa­nującego kościoła, Lenin postulował „całkowite oddzie­lenie kościoła od państwa”.

„Żądamy — pisał — aby religia była sprawą prywatną w stosunku do państwa, ale w żadnym razie nie możemy uważać religii za sprawę prywatną w stosunku do naszej własnej partii. Państwo nie powinno mieć nic wspólnego z religią, stowarzyszenia religijne nie powinny być zwią­zane z władzą państwową. Należy pozostawić każdemu zupełną swobodę wyznawania takiej religii, jaka mu od­powiada, albo niewyznawania żadnej religii, tzn. pozosta­wania ateistą… Czynienie jakichkolwiek różnic w pra­wach obywateli z powodu religii przez nich wyznawanej jest absolutnie niedopuszczalne. Wszelkie wzmianki o tym czy innym wyznaniu obywatela w dokumentach urzędo­wych należy bezwzględnie znieść… Jedynie całkowite speł­nienie tych żądań może położyć kres haniebnej i przeklę­tej przeszłości, kiedy kościół pozostawał w poddańczej zależności od państwa, obywatele rosyjscy zaś pozostawa­li w poddańczej zależności od panującego kościoła, kiedy istniały i stosowane były średniowieczne, inkwizycyjne ustawy…, prześladujące za wiarę lub niewiarę, gwałcące sumienie człowieka… Całkowite oddzielenie kościoła od państwa — oto żądanie, jakie stawia socjalistyczny prole­tariat współczesnemu państwu i współczesnemu kościo­łowi”.

Zasadę oddzielenia organizacji wyznaniowych od pań­stwa należy — zdaniem klasyków marksizmu — rozumieć przede wszystkim jako prawne i instytucjonalne zagwa­rantowanie wolności sumienia i wyznania.

Państwo ludowe traktuje wszystkie kościoły i związki wyznaniowe zgodnie z tymi samymi zasadami, które wy­pływają z uznania wolności sumienia i wyznania. Żaden kościół i związek wyznaniowy nie może domagać się od państwa większych uprawnień niż posiadane przez inne instytucje religijne tego typu; wszystkie te instytucje bo­wiem, działając na zasadach określonych w Konstytucji, są wobec państwa równoprawne.

Comments Off