W schemacie podanym w rozdziale wstępnym wyliczy­liśmy szereg funkcji, które musi spełniać osiedle, aby za­spokoić potrzeby mieszkańców w zakresie materialnym i niematerialnym. Odpowiednikiem tych funkcji w orga­nizmie miejskim są przestrzenne elementy zabudowy •i zagospodarowania terenu miejskiego. Zaczniemy od omówienia potrzeby podstawowej — mieszkania. Tylko na bardzo niskim szczeblu rozwoju cywilizacyj­nego mieszkanie ma charakter kolektywny. Zasadą po­wszechną w społeczeństwach osiadłych jest dostosowa­nie najmniejszego elementu zagospodarowania mieszkaniowego — mieszkania — do potrzeb podstawowej jed­nostki społecznej: rodziny.

Zasadniczym elementem budowlanym w mieście jest dom. Dom mieszkalny zawierający tylko jedno mieszka­nie określamy zatem jako dom jednorodzinny. Wiejski dom mieszkalny jest z zasady domem jednorodzinnym. Często zawiera on pod wspólnym dachem oprócz mie­szkania, także pomieszczenia gospodarcze. W małych miastach i na przedmieściach miast wielkich również przeważa zabudowa domami jednorodzinnymi, czasami w formie bliźniaczej. Domy jednorodzinne mogą być wreszcie łączone w rzędy zabudowy, składające się z seg­mentów mieszkalnych (tzw. domy szeregowe), z których jednak każdy posiada własne wyjście na zewnątrz, oraz własny, choć niewielki teren wykorzystany na cele go­spodarcze lub ogródek. Forma szeregowa jest racjonalna pod względem wykorzystania terenu i korzystna przez większą ochronę przed wpływami klimatycznymi. Byłoby jednak błędem sądzić, że forma ta jest wyłącznie po­chodzenia miejskiego.

W wielu krajach zwarta zabudowa wsi występuje wcześniej od zabudowy rozproszonej, którą też niesłusznie uważamy za typowo wiejską. Skupione zgrupowanie siedlisk wiąże się bowiem z okresem wspólnoty gmin­nej, kiedy pola orne i pastwiska były własnością całego społeczeństwa wiejskiego. Dzielono je co roku w od­mienny sposób. Zabudowa wsi stanowiła wówczas zwar­ty zespół domów mieszkalnych i budynków gospodar­czych. Dopiero uwłaszczony chłop dążył do wybudowania swojego domu w samym środku posiadanego gospodar­stwa. Dlatego wsie i kolonie poparcelacyjne posiadają zabudowę skrajnie rozproszoną, podczas gdy plany wsi, które zachowały rozplanowanie dawne, niewiele nieraz różnią się od zabudowy miejskiej. Rzecz jasna, że obok tych czynników na formę zabudowy wsi wpływa wiele innych. Dla przykładu “tylko wymienimy sprawy zaopa­trzenia w wodę, ochrony przeciwpożarowej i względy klimatyczne.

Przeciwieństwem domu jednorodzinnego jest dom wie­lorodzinny, czyli wielomieszkaniowy. Zasadniczą cechą zabudowy wielorodzinnej, obojętne, parterowej czy wielo­piętrowej, jest to, że dojście do poszczególnych mieszkań prowadzi przez wspólną sień i ewentualnie klatkę scho­dową. W ten sposób traci się możliwość bezpośredniego powiązania mieszkania z własnym ogródkiem. Zmniej­sza się też poczucie „prywatności” zamieszkania pod własnym dachem. Istnieje więc głęboka róż.iica stylu życia w domu jednorodzinnym w stosunku do wielo- mieszkaniowego. Ten ostatni zmusza do zachowania wyż- szogo stopnia zdyscyplinowania społecznego, a także roz­luźnia więź z otwartą przestrzenią i z przyrodą. Z dru­giej strony mieszkanie w domu wielorodzinnym ułatwia prowadzenie gospodarstwa, zwłaszcza przy istnieniu no­woczesnych urządzeń ogrzewczych, sanitarnych itd. Za­budowa wielomieszkaniowa sprzyja więc niewątpliwie upowszechnieniu miejskiego stylu życia. Są jednak kraje, gdzie po dzień dzisiejszy nawet w wielkich miastach przeważa udział zabudowy jednorodzinnej (na przykład Anglia).

Comments Off